Miền đất hoang vắng
 |
|
Phác thảo bối cảnh kinh thành Thăng Long
trong phim Thái tổ Lý Công Uẩn |
Phim TH lịch sử VN đã gần như vắng bóng và hình như không có trong khái niệm làm phim của các nhà làm phim VN và Đài TH.
Đã từ lâu lắm, việc làm phim lịch sử VN được nhắc tới nhắc lui không biết bao lần, mỗi khi chuẩn bị kỷ niệm một sự kiện lịch sử nào thì lại mang ra bàn và rồi vẫn cứ mỏi cổ “đợi” vì nó chỉ ở trên giấy, trên miệng, hay trong dự án nào đấy mà không biết bao giờ mới có thể thành hiện thực.
Phim lịch sử VN nói chung, phim TH lịch sử VN nói riêng giống như một “miền đất hoang vắng”, với đúng nghĩa của từ này.
Điểm lại các phim đã làm từ “xa xưa” của THVN, ngoài một Hoàng Lê nhất thống chí, vừa nhạt nhẽo, vừa sai kiến thức lịch sử không có giá trị cả nghệ thuật lẫn nội dung, bị chỉ trích ở hầu hết khán giả xem phim và giới làm nghệ thuật, thì phim TH lịch sử có lẽ chỉ có 2 phim gọi là gần đây nhất(nhưng cũng là đã mấy năm rồi) của Hãng TFS- TH TP.HCM: Ngọn nến hoàng cung, Dưới cờ đại nghĩa, nhưng thuộc về thời cận đại cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20…
Còn cả một khoảng lịch sử 4000 năm với 18 đời Vua Hùng dựng nước, của các triều đại từ Đinh, Lý, Trần, Lê, Nguyễn dựng nghiệp giữ nước với bao sự kiện lịch sử lưu danh thiên cổ, và còn bao nhân vật lịch sử, danh nhân Đất Việt qua sử sách, qua các truyền thuyết dân gian từ đời này sang đời khác… Không có một phim nào.
 |
|
Trong khi ngày ngày cứ phải xem hay “được” xem lịch sử Trung Quốc, Hàn Quốc. Hết Càn Long, Khang Hi, Từ Hy Thái Hậu, Tây Thi, Vương Chiêu Quân, Hán Cao Tổ, Minh Thành Tổ… đến Jumon, Chosun… đến nỗi không cần phải đọc nhiều nhưng vẫn “làu làu” kinh sử các triều đại Trung Quốc, Hàn Quốc từ mấy ngàn năm trước công nguyên đến đầu thế kỷ 20. Buồn hay vui đây?
Năm 2000, khi kỷ niệm 990 năm Thăng Long, có cả một Ban chỉ đạo phát động viết kịch bản làm phim lịch sử cho 1000 năm Thăng Long. Gần 8 năm trôi qua, cho đến giờ này chỉ có 2 kịch bản được duyệt, một cho phim điện ảnh, một cho phim TH nhiều tập: Thái Tổ Lý Công Uẩn - Hãng phim truyện VN, Trần Thủ Độ và người tình - Hãng phim truyện 1. Nhưng cho tới giờ này thì vẫn còn trên giấy, kịch bản chưa thống nhất, đạo diễn thay đổi… - và bận tranh cãi nhau: “Ngừng hay giãn tiến độ”?
Tất cả những gì để làm phim gọi là “hạ tầng cơ sở” vẫn là con số “0”- không có diễn viên vì chưa casting, không có phim trường, không có đạo cụ như phục trang, vũ khí, ngựa chiến, thành quách cung điện… Mà những thứ này thì không thể làm giả bằng tre bằng giấy - phải có một xưởng chế tác sản xuất. Còn ở Hãng phim TFS- Đài TH TP.HCM thì đang lên kế họach phim về Thi tướng Huỳnh Văn Nghệ “Vó ngựa trời Nam”, nhưng mọi việc mới chỉ biết “cố vấn” về lịch sử cho phim là nhà sử học Dương Trung Quốc, và phim đang chuẩn bị bấm máy???
Và còn một điều không biết phải nghĩ gì, khi điểm các kế hoạch, dự án làm phim của cả các hãng phim nhà nước lẫn tư nhân trong năm 2008, không có một chỗ nào cho phim lịch sử VN. Trong khi các kênh liên tiếp phát sóng hàng trăm tập phim về cuộc sống đương đại với chất lượng cũng chưa biết xếp loại thế nào.
Lý do: Biết rồi, khổ lắm, nói mãi
Không biết các nhà làm phim, các nhà họach định về VHNT có cảm thấy bức thiết với câu hỏi này không, có cảm thấy như đang “mắc nợ” với khán giả xem phim VN, xem phim TH hay không? Thật ra họ biết hết. Cũng có những nhà làm phim tâm huyết với phim lịch sử nhưng gần như ai cũng lắc đầu "khó lắm, gian nan lắm”. Xét ở một góc độ, nguyên nhân có thể thấy, nhưng thấy để rồi làm gì khắc phục thì vẫn là câu hỏi ngỏ.
Về phía các nhà làm phim, ai cũng biết những khó khăn khi làm phim lịch sử. Đầu tiên là kinh phí. Làm phim lịch sử bao giờ cũng tốn nhiều gấp mấy lần phim đương đại, vì những yếu tố lịch sử không sẵn có mà phải dựng tất cả từ con số “0”.
 |
|
Kế tiếp là thiếu kiến thức về sử, nên không những thiếu kịch bản mà còn thiếu cả đạo điễn có đủ tầm hiểu biết về lịch sử. Hơn nữa tài liệu về sử của ta cũng có nhiều khi không rõ ràng đầy đủ, chỉ dựa vào những gì còn lại, do qua quá nhiều binh biến trong lịch sử, nên bị mất, bị hủy họai. Muốn biết thời kỳ đó người Việt ta trang phục ra sao, sinh hoạt như thế nào quả là đánh đố…
Khâu diễn viên cũng là một bài toán rất khó. Có đạo diễn bức xúc, muốn đi tìm một diễn viên đóng vai Yết Kiêu, Dã Tượng tìm ở đâu, nếu lấy các lực sĩ tuyển thủ quốc gia thì chỉ đạt về hình thức còn diễn xuất… thì ?? Hay như muốn tìm một diễn viên có khí khái phi phàm đóng vai Vua, Hoàng Hậu, Công Chúa, Hoàng Tử… không thể lấy diễn viên sân khấu mà cũng không thể lấy các cô hoa hậu, người mẫu. Chưa kể ngay cả bản thân diễn viên còn mù mờ về kiến thức lịch sử thì sao đóng được những nhân vật sử do mình thể hiện.
Và khâu quan trọng không kém là phim trường, đạo cụ. Ở các quốc gia lân bang, họ có cả mấy phim trường dựng y như thật tất cả các triều đại nào họ cần, họ lại có những xưởng chuyên sản xuất các loại vũ khí chiến cụ xưa và xưởng may y phục, thậm chí sản xuất loại vải đặc biệt của thời lịch sử đó theo mẫu hình vẽ trong sách vở tư liệu để lại. Họ cũng có cả nơi nuôi ngựa chỉ để đóng phim.
Còn VN, tất cả chỉ trong dự án tương lai xa chưa có thời gian để quyết định. Vì thế mà cũng thật buồn, và như chuyện hài “thời hội nhập”, nếu làm phim lịch sử về 1000 năm Thăng Long như kế hoạch đã định, các nhà làm phim VN định (hay phải) mượn phim trường của Trung Quốc, cả người, ngựa, trang phục.
Đứng về phía các nhà làm hoạch định về chiến lược phát triển VHNT VN, hình như trong các văn bản về Điện ảnh (bao gồm cả phim điện ảnh, phim TH) phần dành cho phim lịch sử không được chú trọng một cách cụ thể như trong 1 năm, trong 5- 10 năm phải có được bao nhiêu phim về lịch sử. Họ chỉ đề ra và gượng ép làm khi sắp sửa kỷ niệm năm chẵn cho một sự kiện lịch sử nào đó và hối thúc làm như “trả nợ”, không cần chất lượng, để có mà “cúng giỗ” cho đỡ mang tiếng.
Nguyên nhân nữa là tư duy của các nhà xét duyệt kịch bản phim lịch sử quá khiên cưỡng và cứng nhắc. Họ đòi hỏi các tình tiết phải đúng như trong sử, không cho ngẫu hứng, không cho phóng tác hư cấu. Trong khi đó, tư liệu lịch sử đã không đầy đủ, mà truyền thuyết về nhân vật, sự kiện lịch sử mang tính huyền ảo truyền kỳ trong văn học dân gian thì rất nhiều, việc hư cấu có thêm tình tiết dã sử thần thoại chỉ là tăng thêm độ hấp dẫn. Điều đó cũng làm khó cho các nhà biên kịch không thể có được kịch bản như ý, và thế thì đạo diễn lấy gì làm phim.
Như thế, khó khăn chồng chất, hiệu quả đạt được mù mờ, ai dại gì làm phim lịch sử.
Muốn làm, làm được!
Có lẽ nói một cách hơi “nặng”, chúng ta phải thấy đó không chỉ là nỗi buồn mà còn là chạm vào lòng tự tôn dân tộc của người VN. Cứ thử nghĩ nếu như có một vị khách nước ngoài muốn xem phim lịch sử VN thời Trần 3 lần đánh tan quân Nguyên- Mông, hay muốn được xem trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng của Lê Hoàn, hay cuộc hành quân thần tốc của Vua Quang Trung ra Bắc đánh tan 20 vạn quân Thanh - ta nói không có - cảm giác lúc đó không cần phải diễn tả, khó chịu biết bao, xấu hổ biết bao.
Nhưng không phải “một” nhà nào làm, ta đã nói tới từ “Xã hội hóa”, lúc này là lúc phải cùng chung tay, cùng tập hợp vào để làm phim lịch sử. Đừng vì những cái lợi trước mắt mà sự “xã hội hóa” chỉ chăm chắm vào các phim thương mại tình yêu tay ba, tay bốn, hay kiểu “Tấm Cám thời @”, hay các game show nhan nhản mọc lên nhiều hơn nấm sau mưa.
Ngoài việc các nhà họach định chiến lược VHNT của Nhà nước mang tầm vĩ mô, đưa ra kế hoạch, xây dựng các phương án thực hiện, tạo điều kiện để có một hạ tầng cơ sở (phim trường, các điều kiện vật chất để làm phim lịch sử), tài chính làm phim, còn phải có sự tập hợp nhân lực. Khó khăn có thể khắc phục, Nhà nước- tư nhân cùng làm thì không có gì không thực hiện được.
Tuy nhiên, đầu tiên vẫn phải là sự đổi mới tư duy. Chính những người làm phim và những người có trách nhiệm trong việc phát triển VHNT VN. Nếu không ai cảm thấy cần thiết phải làm phim lịch sử thì không thể có phim.
Các nhà sử học phải vào cuộc, vì không ai khác chính họ là những người hiểu biết và có kiến thức về lịch sử nhiều nhất, họ là người có thể “miêu tả” chính xác diện mạo thời kỳ lịch sử đó, làm nên “bột” để sau đó là các nhà biên kịch, các đạo diễn “gột” nên phim.
Kế tiếp cũng phải có những lớp bồi dưỡng kiến thức về lịch sử VN cho các nhà làm phim, để ít ra họ có chút hiểu biết về từng giai đọan lịch sử, từng sự kiện, tạo cảm xúc để sáng tạo nghệ thuật, và việc này phải làm liên tục, phải như một điều kiện bắt buộc.
Không còn phải là thời kỳ mà làm phim kiểu “ăn đong”, mà hãy chuyên nghiệp từ tư duy đến cách làm. Với phim lịch sử cũng vậy. TH là một lợi thế vì đã có những phương tiện công nghệ cao hỗ trợ, thiết nghĩ các Đài TH và các hãng phim TH hãy nghĩ một cách nghiêm túc vấn đề này để không phụ lòng mong mỏi của khán giả THVN, để có được những phim TH về lịch sử VN xứng với tầm những trang sử nước Việt. Để người VN hiểu biết thêm về lịch sử VN mà tự hào và sống xứng đáng với những gì cha ông xưa để lại cho muôn đời sau.
