>> Từ chuyện best-seller, nghĩ về văn hóa đọc (P.1)
>> Có hay không một công thức tạo best-seller?

Càng “văn học”, càng bán chậm

Tính văn học dường như luôn tỷ lệ nghịch với sức bán, mặc dù điều này không hoàn toàn đúng trong mọi trường hợp.

Ở Việt Nam, trong khi sách của các nhà văn được công nhận chính danh bán lay lắt tháng này qua năm khác chưa hết một hai ngàn cuốn thì những tác phẩm trên mạng của vài hot blogger như Xin lỗi em chỉ là con đĩ (dịch giả Trang Hạ), Chuyện tình New York (tác giả Hà Kin) lại bán vèo vèo.

Trong khi những cuốn sách được coi là tinh hoa của nhân loại nằm im trên giá thì bàn dân thiên hạ lại đổ xô đi mua tự truyện Lê Vân yêu và sống, Rừng Nauy… Trong khi những tác phẩm đoạt giải Nobel văn chương chỉ tiêu thụ ở mức bình bình thì những nhà văn viết hư cấu thương mại như Marc Levy lại được đón nhận nồng nhiệt.

Bị giới phê bình văn học và những người yêu văn học chính thống quay lưng, nhưng tác phẩm "văn blog" Chuyện tình New York lại gây sốt trên thị trường sách VN với ba lần tái bản liên tiếp.

Thực tế đó dễ dẫn đến một kết luận: Văn hóa đọc Việt Nam xuống cấp, người dân chỉ đọc những gì dễ dãi, đọc theo phong trào chứ không theo chiều sâu.

Nhưng nói một cách công bằng, câu chuyện đó không chỉ diễn ra ở Việt Nam mà ở tất cả các quốc gia khác, ngay cả những nước có văn hóa đọc phát triển.

Biên tập viên kỳ cựu người Mỹ Robert Weil từng viết trên tờ Washington Post: “Trong khi các nhà văn “xoàng xĩnh” như Dan Brown hay James Patterson có thể chỉ với một cuốn tiểu thuyết mà bán đến cả triệu bản thì việc các tiểu thuyết gia văn học nổi tiếng chỉ bán được từ 3.000 đến 6.000 bản tác phẩm mới nhất của họ không phải là hiếm thấy. Trong hoàn cảnh hiện nay, các sách văn học chính thống bán được 10000 bản đã là một thành công chói lói”.

Thử đi tìm câu trả lời

“Bí quyết là không được đưa vào một trang nhiều nội dung hơn khả năng tiêu hóa của độc giả bình thường và không được gây chút xíu căng thẳng nào có thể ảnh hưởng tới sự chú ý hay tính chểnh mảng của anh ta” - Ezra Pound, một tác giả nổi tiếng ở Mỹ, hài hước về cách viết sách bestseller.

“Những sách được đánh giá về mặt văn chương, học thuật có chức năng phục vụ một nhóm người ưu tú có học thức cao. Sách bestseller phần nhiều mang tính thương mại để phục vụ đông đảo quần chúng, những người chỉ tìm thứ giải trí qua giờ hoặc giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó…” - biên tập viên ở một nhà xuất bản tại Mỹ, Jim Cox, giải thích như vậy.

Thực tế, đúng là các những sách mang tính văn chương và hàn lâm cao thường tương đối khó hiểu, khó đọc. Sách mang tính thương mại bán chạy ngược lại: dễ hiểu, dễ đọc, coi trọng tính hấp dẫn, giải trí.

Đương nhiên, những dòng sách thương mại sẽ được nhiều người tìm đọc hơn bởi động cơ của khá nhiều người mua sách là tìm kiếm sự giải trí, thứ nữa mới tới những động cơ trí tuệ khác.

Độc giả đại chúng tìm kiếm sự giải trí chiếm số đông nên đương nhiên những cuốn sách dễ đọc, ăn khách, hấp dẫn sẽ bán chạy. Nhưng liệu những cuốn mang tính giải trí bán chạy có làm xuống cấp văn hóa đọc hay không?

Đọc sách đã là văn hóa

“Tác phẩm của tôi bị một số ý kiến phê phán là thiếu tính văn học. Nhưng tôi vẫn nhận được hàng ngàn lời chia sẻ. Trong đó, nhiều người nói với tôi rằng họ đang từ chán nản cuộc sống đã trở nên yêu đời hơn nhờ đọc sách…” - Hà Kin, tác giả cuốn sách bán chạy Chuyện tình New York, tâm sự.

Trần Thu Trang, nhà văn trẻ nổi danh với tuyên bố "viết văn để bán", cũng là một trường hợp gần giống Hà Kin, ở chỗ tác phẩm của cô rất gây tranh cãi: Người khen hay và hâm mộ tìm đọc, kẻ chê nhạt và tuyên bố tẩy chay. "Cocktail cho tình yêu", "Phải lấy người như anh" được coi như hai tiểu thuyết diễm tình, thương mại của một "Quỳnh Dao Việt Nam" bán văn.

Một cuộc thăm dò do báo Lao Động tiến hành vào năm 2007 cho thấy, loại sách được thanh thiếu niên VN đọc nhiều nhất là truyện tranh (60%), kế đến là truyện ngắn (50%), truyện dịch (35%), tiểu thuyết trong nước (30%) và thơ (20%).

Nhưng nói gì thì nói, chúng vẫn là các sản phẩm văn hóa hữu ích. Ít nhất thì với độc giả trẻ, việc bỏ thời gian đọc "Phải lấy người như anh" cũng mang lại cho họ thông tin và những cảm xúc lành mạnh.

Như có độc giả từng bình luận (ý kiến trên trang web cá nhân của Trần Thu Trang): "Nếu như phải dùng một khái niệm nào đó để diễn đạt chính xác về thể loại cho tác phẩm này, cụm từ "tiểu thuyết du lịch" có lẽ sẽ là sự lựa chọn số 1".

"Bởi trong hơn ba trăm trang sách, những cảnh vật đẹp như thơ của Hà Nội, Sapa và Hội An được trải ra trước mắt người đọc như bức tranh liên hoàn trau chuốt. Quán café vỉa hè Hà Nội ngập trong nắng thu vàng. Bãi đá cổ Sapa lộng gió xuân. Hoa sử quân tử hồng rực một góc phố Hội An…"
 
"... Có thể đem nó theo trên những chặng thiên lý ngao du, để một lần cảm nhận và so sánh giữa thực tế và những gì đã đọc, hoặc đơn giản chỉ để câu chuyện tình yêu ngọt ngào trong cuốn sách giúp họ cảm thấy bớt cô đơn trong một buổi dừng chân nghỉ mệt dọc đường".

Mỗi cuốn sách đều có những giá trị nhất định. Những cuốn sách thương mại, sách "thị trường", dù không mang nhiều tính tư tưởng, giáo dục cũng có tác dụng giải trí, thư giãn, chia sẻ. Nhiều cuốn sách bán chạy có nghĩa là càng nhiều người quan tâm tới sách hơn.

Đọc sách đã là văn hóa, cho dù là sách mang nhiều tính thương mại hay tính hàn lâm. Sách thương mại không làm xói mòn văn hóa đọc mà là một nửa của bức tranh chung góp phần làm nên nền văn hóa đó.