>> Bâng khuâng cùng "Nhật ký thời bao cấp"
Tên sách: TƯ DUY KINH TẾ VIỆT NAM
Tác giả: Đặng Phong
Phát hành: NXB Tri thức & Phương Nam Books
*****
Thời kỳ 1979-1980 là thời kỳ rất đặc biệt. Đó là thời kỳ có một bước quanh co khá chật vật trên lộ trình phát triển kinh tế của đất nước. Bước quanh co đó giống như một đường vòng cung rộng, trong đó có lúc tiến, có lúc lùi, có lúc dừng lại để tìm tòi, cân nhắc, rồi do sự thúc ép của cuộc sống lại phải đi tiếp, mỗi bước đi lại sáng tỏ thêm con đường, nhưng cũng đối diện với biết bao những thách đố mới.
Có thể nói thực tiễn kinh tế của thời kỳ này giống như một "cuộn chỉ rối", trong đó lẫn lộn cái đúng và cái sai, cái được và cái không được, lẫn lộn cả nhiều loại lợi ích khác nhau: Lợi ích những nguyên tắc và những lợi ích của phát triển, lợi ích của địa phương và của Trung ương, của cá nhân và tập thể, của người mua với người bán, của người sản xuất và người tiêu dùng, của đầu vào và đầu ra, của thu và chi, của xuất và nhập... Mà đầu mối để gỡ thì không thể tìm ra trong một sớm, một chiều.
 |
|
Quầy thực phẩm thời bao cấp - Nguồn: ttvnol |
Trước một thực tế rối bời đó, tư duy kinh tế cũng lâm vào một cuộc khủng hoảng theo cách của nó: Tư duy cũ bị đặt trước những thách đố gay gắt của thực tiễn, không trả lời được. Nhưng quán tính của nó thì vẫn còn rất mạnh. Tư duy mới thì chưa thể ra đời. Mắc kẹt giữa hai tình thế đó là những bức xúc của người dân, của một xã hội không thể chịu đựng nổi một cuộc sống quá khắc nghiệt, quá tương phản với những gì mình hằng mơ ước sau ngày giải phóng.
Những bức xúc này chỉ tìm được lối thoát ở những chuyện tiếu lâm, ca dao, hò vè, và cùng với nó là những hoạt động bất hợp pháp và bán hợp pháp trong cả sản xuất lẫn lưu thông - như dồn sức vào mảnh đất 5% trong nông nghiệp, móc ngoặc và tuồn hàng Nhà nước ra thị trường tự do trong công nghiệp, chợ đen trong thương nghiệp... Một số không ít đã tìm lối thoát bằng vượt biên.
Những khủng hoảng của tư duy cũ cũng diễn ra một cách rất phức tạp và ở nhiều cung bậc khác nhau:
- Cấp cơ sở là nơi trực tiếp va chạm với những bức xúc của quần chúng nhân dân, nhưng lại chưa đủ tầm cỡ để đặt lại vấn đề về đường lối, chính sách, nên chỉ tìm những cách để lách cơ chế, phá rào, vượt rào... như những biện pháp tình huống để giải quyết những khó khăn trong đời sống thực tế.
- Giới những cơ quan nghiên cứu kinh tế thì dần dần đã chín trong tư duy những câu hỏi: Mô hình này đưa vào Việt Nam có hợp lý không? Nếu đúng thì tại sao lại cho kết quả ngược lại? Do con người hay do bản thân mô hình? Việc cải tạo và xoá bỏ các thành phần kinh tế tại sao không tạo ra một sức mạnh mới? Kinh tế quốc doanh và tập thể tại sao mãi không thể hiện được tính ưu việt của nó? Cơ chế phân phối, lưu thông, giá cả tại sao không được xã hội chấp nhận? Đó là do trình độ giác ngộ của dân chúng, hay do bản thân cơ chế?...
- Ở những cơ quan lãnh đạo cấp cao, nơi làm ra chính sách, thì sự trăn trở cũng không kém. Một mặt đó là nơi chịu trách nhiệm về sự tồn vong của cả một hệ thống kinh tế. Mặt khác, những câu hỏi từ cuộc sống đã xoáy vào tấm lòng, vào trách nhiệm, và do đó vào suy nghĩ của các nhà lãnh đạo, ở những mức độ khác nhau, từ nhiều khía cạnh khác nhau.
 |
Tổng Bí thư Lê Duẩn
Nguồn: vtv.vn |
Một trong những người trăn trở nhất về mặt này chính là Tổng Bí thư Lê Duẩn. Ông là tác giả của tư tưởng làm chủ tập thể, của sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, của các pháo đài kinh tế cấp huyện... Nhưng đến lúc này, đi đến đâu ông cũng thấy tình hình thực tế diễn ra trái với những ý tưởng lớn của ông.
Ông mơ tưởng đến sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, nhưng quy mô càng lớn thì đời sống càng khó khăn, sản xuất càng ách tắc. Ông mơ tưởng những pháo đài kinh tế cấp huyện sẽ là cơ sở cho việc tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc, thì không có huyện nào không lãng phí, trì trệ, làm ít, ăn nhiều.
Ông mơ ước một xã hội thực hiện tư tưởng làm chủ tập thể, thì trong thực tế những quan hệ xã hội có phần vì thế mà ngày càng xấu đi, và nhiều nơi không có ai làm chủ cả, ngược lại những cá nhân chuyên quyền tuỳ phương tiện đưa ra những quyết định thay cho dân, thay cho tập thể, thay cho cả Đảng.
Thủ tướng Phạm Văn Đồng là người trực tiếp chỉ đạo công tác nghiên cứu cải tiến cơ chế quản lý cũng đã từng nhận xét một cách thẳng thắn: “Lấn quyền dân một cách nghiễm nhiên, làm thay dân một cách kém cỏi, nuôi bao dân một cách khốn khổ. Thực hiện lối quản lý ấy thì bản thân bị tê liệt và gây ra sự tê liệt, bản thân ăn bám và khiến cho người khác cũng ăn bám...”
Trường Ban Văn hóa Tư tưởng Thành phố Hồ Chí Minh Trần Trọng Tân kể lại: “Một lần vào năm 1976, tôi được gặp đồng chí Lê Duẩn ở cơ quan T. 78 để báo cáo tình hình giới trí thức thành phố. Tôi báo cáo với đồng chí rằng: Lúc thành phố còn bị tạm chiếm, họ không tin là Đảng mạnh, nhưng họ thấy Đảng đẹp.
Còn sau ngày giải phóng họ thấy Đảng rất mạnh, nhưng Đảng không còn đẹp như trước. Họ còn lo rằng nếu để quyền của Đảng và Nhà nước quá lớn thì đến dân lương thiện cũng sợ. Trong lúc quyền tự do dân chủ của công dân không được đảm bảo, sẽ làm cho người ta phải tìm lối sống trong xu nịnh và luồn cúi, rất nguy hại cho chế độ cách mạng... Đồng chí Lê Duẩn chăm chú nghe và nói rằng "rất đáng phải suy nghĩ."
Trước những thực trạng không vui như thế, Tổng Bí thư rất trăn trở. Ông muốn tìm lời giải đáp, tìm nguyên nhân. Tuy chính ông cũng chưa rõ nguyên nhân thực sự là ở chỗ nào, nhưng chắc chắn ông thấy có một cái gì đó cần phải điều chỉnh, cần phải sửa đổi, thậm chí phải sửa đổi cả những chiếc “ghế”.
Một trong những người trợ lý thân cận nhất của ông lúc đó kể lại rằng trong một cuộc gặp gỡ tại khu nhà nghỉ của Trung ương ở Đồ Sơn, có cả Thủ tướng Phạm Văn Đồng, ông đã bức xúc thốt lên: "Chúng ta cầm quyền mà không lo nổi rau muống và nước lã cho dân thì nên từ chức đi".
 |
|
Thủ tướng Phạm Văn Đồng vào năm 1980 - Nguồn: baophutho.org |
Tuy nhiên, đến lúc này thì tất cả những khủng hoảng đó vẫn ở trong tình trạng của "cuộn chỉ rối", chưa định hình được một lộ trình để giải quyết những khó khăn, ách tắc. Mô hình cũ đã bắt đầu có những vấn đề của nó. Nhưng mô hình mới là cái gì? Có người thì chưa rõ câu trả lời. Một số khác thì chưa dám đưa ra những câu trả lời cuối cùng...
Chính vì vậy, đây là thời kỳ có những biến động qua lại liên tiếp giữa các yếu tố thực tiễn - tư duy - chính sách, trong từng năm một, thậm chí từng tháng một. Những thách đố của thực tiễn dẫn tới những bức xúc và tìm tòi trong tư duy, tiếp đó là những giải pháp tháo gỡ về mặt cơ chế chính sách.
Sự tháo gỡ đó đến lượt nó lại đẻ ra những vấn đề mới, có trường hợp là thuận, là tích cực, làm sáng rõ thêm một hướng đi, cũng có trường hợp lại làm cho tình hình thêm rối ren, vênh váo, được mặt này, hỏng mặt kia, gỡ được giá cho người sản xuất thì lại gây khó khăn cho người tiêu dùng, gỡ được tiền lương thì lại đặt những bài toán không giải được cho Ngân sách, bung ra cho liên doanh liên kết thì kế hoạch chung cho cả nước bị hụt hẫng...
Một nhà kinh tế đã viết về tình trạng này: "Cơ chế cũ bị lung lay trên thực tế rất lâu trước khi bị lung lay về lý luận. Từ rất lâu đã diễn ra tình hình kinh tế quốc doanh thua kém kinh tế tập thể, kinh tế tập thể thua kém kinh tế gia đình và tư nhân cá thể. Hiện tượng đó lúc đầu thường được giải thích rằng cái mới ra đời có quyền chưa ưu việt ngay. Nguyên nhân yếu kém chính là do sự tấn công phá hoại của những di sản tư hữu, cá nhân và quan hệ thị trường.
Phải đợi đến lúc xảy ra thực trạng kinh tế bị kìm hãm, rối loạn, tác động trực tiếp đến đời sống vật chất và tinh thần của đông đảo quần chúng, đe dọa thắng lợi của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, thì đông đảo xã hội mới có thể từ bỏ sự luyến tiếc chính sách và cơ chế cũ.
Trong tình huống đó, những quan điểm cải cách mà đến nay dần dần được chấp nhận, thì khi mới xuất hiện, đều là thiểu số, bị lên án".
