Tên sách: ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM: NHỚ LẠI VÀ SUY NGẪM
Chủ biên: Đào Xuân Sâm, Vũ Quốc Tuấn
Phát hành: NXB Tri thức
*****

Đổi mới ở Việt Nam: Nhớ lại và suy ngẫm tập hợp những bài viết sâu sắc của những tên tuổi đã rất quen thuộc: Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, Thái Duy, Nguyễn Vi Khải, Trần Đức Nguyên...

Các bài viết trong cuốn sách này, ngoài việc nhớ lại và suy ngẫm về hơn 20 năm đổi mới từ Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam, đã nêu lên nhiều sự tìm tòi, nhiều sáng kiến và cả một số đột phá chuẩn bị cho đổi mới từ trước năm 1986.

Ngay trong phần lời nói đầu, tác giả Việt Phương đã viết

"Kinh nghiệm nhiều năm của nước ta cho thấy rằng sự sáng suốt vượt trước của một vài lãnh đạo cấp rất cao, quan điểm và ý tưởng mới mẻ, đúng đắn của nhiều cán bộ tham mưu, cán bộ nghiên cứu hoặc nhà khoa học và cả những sáng kiến xé rào cục bộ của nhân dân...

Muốn có được một bước ngoặt, một sự bứt phát về chủ trương, dẫu mới chỉ về một mặt, một lĩnh vực, đã cần một thời gian có khi khá dài, với những cách làm thích hợp, kiên trì vượt qua các lực cản, nhẫn nại thuyết phục bằng thực tế cuộc sống, thực tiễn việc làm và phân tích chính trị, lý luận, để đạt được sự nhất trí trong tất cả hoặc đa số lực lượng lãnh đạo, và đạt được sự đồng thuận của dân tộc, của xã hội.

Muốn có một bước ngoặt tổng thể, làm xuất hiện một đường lối phát triển mới của Việt Nam, thì công phu ấp ủ, thử nghiệm, tạo điều kiện, chuẩn bị về mọi mặt phải lớn hơn, dài hơn nhiều".

Con đường phát triển và đổi mới của đất nước ta còn đang tiếp diễn, với rất nhiều những thử thách, những biến động khó lường. Việc nhìn lại những chặng đường đã qua, đánh giá thấu đáo ở nhiều góc cạnh, nhiều nhân tố để rút kinh nghiệm và thêm vững tin ở hiện tại.

Được sự đồng ý của NXB Tri Thức, Tuần Việt Nam trích đăng một vài nội dung của cuốn sách Đổi mới ở Việt Nam: Nhớ lại và suy ngẫm.

Đầu tiên là phần "Một nghị quyết lịch sử" trong bài viết Từ "khoán" đến hộ nông dân tự chủ của tác giả Thái Duy. Nghị quyết lịch sử được nói đến ở đây chính là Nghị quyết số 20 -NQ/TW ngày 20 tháng 9 năm1979 "Về tình hình và nhiệm vụ cấp bách" - một nghị quyết có ý nghĩa lịch sử mở đầu cho quá trình đổi mới.

*****

Một nghị quyết lịch sử

Cùng đường và hầu như đã là quy luật, phải bị dồn đến chân tường mới chịu có thay đổi. Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá IV) họp tháng 9 năm 1979.

Lúc đầu, Hội nghị dự kiến bàn về hàng tiêu dùng và công nghiệp địa phương, nhưng do tình hình kinh tế lâm vào khủng hoảng nghiêm trọng, Hội nghị đã bàn và ra Nghị quyết số 20 – NQ/TW ngày 20 tháng 9 năm 1979 “Về tình hình và nhiệm vụ cấp bách” – một nghị quyết có ý nghĩa lịch sử mở đầu cho quá trình đổi mới.

Nghị quyết và bài phát biểu bế mạc của Tổng Bí thư Lê Duẩn đã nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá trong thời gian qua nhiều chủ trương đề ra còn mang tính chủ quan, nóng vội, thiếu căn cứ thực tiễn, không phù hợp với cuộc sống, và điều chỉnh lại một số chủ trương, giải pháp mà từ 1979 về trước là những điều cấm kỵ như: thừa nhận sự tồn tại khách quan của các thành phần kinh tế, cho phép các hộ xã viên nông nghiệp mượn đất sản xuất, ổn định nghĩa vụ lương thực, bãi bỏ việc phân phối định suất, thực hiện phân phối theo lao động, khuyến khích phát triển kinh tế gia đình, nới lỏng quyền tự do lưu thông và trao đổi nông sản, thực phẩm, v.v...

Nhiều hợp tác xã nông nghiệp thực hiện việc khoán đến hộ, cho phép xã viên bỏ vốn, sức lao động đầu tư thâm canh để vượt khoán trên ruộng đất hợp tác xã, được làm chủ hoàn toàn vượt khoán. Các hợp tác xã quy mô xã, liên xã điều hành không nổi được phép chia nhỏ hơn.

Nếu Nghị quyết 6 của Trung ương được thực hiện nghiêm chỉnh, thì khoán chui không còn bị cấm nữa. Thế nhưng, tình hình lại không được suôn sẻ như vậy. Tới lúc này mới thấy tư duy giáo điều, duy ý chí còn cố thủ trong không ít cơ quan bên trên.

Tổng bí thư Lê Duẩn thăm một cơ sở sản xuất năm 1979 Nguồn: vnu.edu.vn

Ủng hộ khoán hộ hay nghiêm cấm?

Các bộ, ban, ngành, các viện, trường, các cơ quan nghiên cứu, chỉ đạo có quan điểm đối lập nhau, thậm chí có sự đấu tranh quan điểm gay gắt xung quanh vấn đề nóng bỏng: ủng hộ khoán hộ hoặc nghiêm cấm.

Có cơ quan tham mưu của Đảng về nông nghiệp vẫn tự hào đã góp phần chặn đứng khoán hộ ở Vĩnh Phú không đồng tình với Nghị quyết 6 muốn nới lỏng với khoán sản phẩm, khoán tới hộ. Khoán việc càng được đề cao hết mức, với nhận thức rằng khoán việc gắn với chủ nghĩa xã hội, gắn với chủ nghĩa Mác-Lênin, đây là điều thiêng liêng đừng ai đụng chạm đến.

Một số cán bộ về các HTX nói với đảng viên cơ sở: “Đòi loại bỏ khoán việc, nếu thế thì đốt hết sách Mác-Lênin hay sao?” hoặc “Bỏ khoán việc thế thì bỏ Đảng à?”… Trên sách báo và bài giảng trong các lớp chính trị, cũng đưa ra cơ sở lý luận để chứng minh chủ nghĩa Mác-Lênin không chấp nhận khoán hộ trong nông nghiệp.

Đời cha đến đời con khổ vì khoán việc đành phải làm chui, thế mà lại bị truy chụp tội to quá, có đảng viên cơ sở ở Nghệ Tĩnh uất ức quá đã nói: “Hoặc là con cháu của Mác, hoặc là chú bác với bọn phản động, thế thôi, đói quá phải “chui”, còn đúng hay sai, hạ hồi phân giải”.

Khoán việc vẫn “chiếm thế thượng phong”

Báo chí vẫn đứng về phía khoán việc, đã có bài báo nói xa xôi rằng những điều cấm kỵ được nêu ra từ Đại hội IV vẫn có hiệu lực, nếu xoá bỏ thì làm gì còn chủ nghĩa xã hội. Báo chí được nhắc nhở đề cao hai huyện nổi tiếng đã khắc phục các khuyết tật trong các HTX làm cho khoán việc trở nên hấp dẫn hơn.

Huyện Tiền Hải (Thái Bình) có phong trào “5 công khai” trong các HTX để xã viên lúc nào cũng có thể kiểm tra các quỹ, các kho, kiểm tra mọi chi tiêu đề phòng tham ô, lãng phí. Huyện Vĩnh Bảo (Hải Phòng) đã chống lãng phí, rượu chè, tham ô trong các HTX ba năm liền đạt kết quả rất tốt.

Lúc đó, tôi là phóng viên báo Đại đoàn kết, được giao nhiệm vụ đi viết về Tiền Hải và Vĩnh Bảo, hai huyện giáp ranh, liền kề, cách nhau chỉ một con sông. Đến hai nơi có một cảnh giống nhau: nhà khách đều kín chỗ, lại đang mùa rét 1979.

Các đoàn cán bộ mãi Nghệ Tĩnh, Thanh Hoá cũng tìm về hai huyện này để học tập kinh nghiệm mô hình đấu tranh chống tham nhũng, chống các nhược điểm của khoán việc, nâng cao phẩm chất đội ngũ cán bộ trong các HTX. Chỗ yếu nổi bật nhất của Tiền Hải và Vĩnh Bảo rất giống nhiều huyện khác: các HTX tham nhũng, rượu chè tiếp khách thường xuyên, là gánh nặng rất lớn với các xã viên.

Tiếp tôi, ông Bình, Bí thư huyện uỷ Tiền Hải nói ngay: “Rất hoan nghênh anh về huyện tôi đi ô tô hàng. Mấy đoàn khác, kể cả một đoàn ở trung ương về sáng nay đều dùng ô tô riêng. Dân huyện tôi rất sợ khách về HTX lại có ô tô riêng, đây là cái cớ lại rượu chè, chiêu đãi, chợ thiếu thịt thì đã có lợn trại tập thể. Đôi khi không chịu đựng mãi được, thấy ô tô về xã, bà con có lời lẽ không được lịch sự làm cho chúng tôi rất ân hận.”

Ở Tiền Hải, tôi đã viết bài Miệng ăn núi lở, phản ánh hậu quả của những HTX bậc cao cấp xã, liên xã, với bộ máy điều hành quá đông, luôn luôn tìm mọi cách rượu chè, chiêu đãi. Phong trào “5 công khai” đang chống lại mối hoạ này, phần nào đã có kết quả nhưng vẫn như thùng nước có những lỗ thủng, bịt được chỗ này nước lại rò rỉ chỗ khác vì vẫn chỉ ra sức bảo vệ khoán việc.

Vĩnh Bảo là một huyện lúa, từ năm 1967 đã có phong trào 5 tấn, có xã đạt 7,8 tấn, toàn huyện có 28.000 hộ thì tới 23.000 hộ có con đi bộ đội, một đội du kích tập trung được tuyên dương anh hùng lực lượng vũ trang với thành tích bắn rơi máy bay Mỹ.

Cơ sở vật chất của huyện tương đối mạnh, khâu làm đất đã cơ giới hoá tới 75%, 27 trong 29 xã có điện để tưới và tiêu nước, đáng lẽ Vĩnh Bảo mỗi năm một no đủ mới phải, đâu ngờ lại nghèo đi, thiếu ăn đến nỗi, đất nước đã độc lập, thống nhất, có năm Chính phủ phải đưa về 2.000 tấn gạo cứu đói.

Suốt 3 năm chống tiêu cực, Đảng bộ huyện đã loại bỏ được một số cán bộ biến chất, tham nhũng nhưng khoán việc vẫn còn nguyên vẹn. Mấy hội nghị chống tiêu cực được tổ chức ở Trung ương và ở miền Nam ít có tiếng vang trong nông dân vì tiêu cực lớn nhất là khoán việc thì lại không thấy chống. Khoán việc vẫn có mọi điều kiện để khuếch trương thanh thế, báo cáo ở nhiều cuộc họp quan trọng đến phần nông nghiệp thường nhắc đến “hợp tác xã đã là nhà, xã viên đã là chủ”, thành tích của khoán việc vẫn còn được ca tụng lớn lắm.

Khoán chui vẫn cứ phải… chui

Đánh bắt cá ở HTX duyên hải Đồ Sơn Nguồn: haiphong.gov.vn

Còn khoán chui phần nào đã dễ thở hơn ở một số tỉnh do đã tranh thủ được sự ủng hộ của cán bộ lãnh đạo. Càng đi sâu tìm hiểu nguồn gốc của khoán chui càng thấy từ lúc còn là đốm lửa đầu tiên, chẳng có ai chỉ lối dẫn đường, đói khổ lâu quá phải tìm đường sống và rất may có hình mẫu đã được thực hiện, đã được nghe, được đọc, mong đợi mãi là khoán hộ ở Vĩnh Phú, nay có thời cơ thì làm thôi.

Nghệ Tĩnh tỏ ra trung lập giữa hai hình thức khoán, Bí thư Trương Kiện không ngăn bất cứ khoán nào tăng năng suất, sản lượng cây trồng vật nuôi. Vĩnh Phú, quê hương của khoán hộ, tỏ ra rất nhẹ tay với khoán chui, chỉ nơi nào quá lộ liễu thì Bí thư Hoàng Quy mới nhắc nhở nhẹ nhàng. Mấy tỉnh có diện tích lúa lớn như Thái Bình, Hải Hưng, Hà Nam Ninh, Hà Bắc chống khoán chui dữ dội, cùng quan điểm với những người chủ trương “hoặc chủ nghĩa xã hội, hoặc khoán hộ”.

Lúc đó, người lãnh đạo cao nhất của Đảng về nông nghiệp (nông, lâm, ngư, diêm nghiệp) là ông Võ Chí Công, Uỷ viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng phụ trách nông nghệp, trưởng Ban cải tạo nông nghiệp toàn quốc là người đã dứt khoát đứng về phía nông dân khoán chui và ủng hộ nông dân đòi loại bỏ ngay khoán việc.

Ông từng là Phó Bí thư trung ương Cục miền Nam, Bí thư khu uỷ khu V thời chống Mỹ. Chuyển sang lãnh đạo nông nghiệp, ông vẫn giữ tác phong sâu sát như ở chiến trường, rất ít khi về tỉnh, về huyện, ông thường về thẳng HTX, tìm hiểu thực tế nông thôn qua nông dân và đảng viên cơ sở.

Những chuyên viên hoạt động lâu năm trong lĩnh vực nông nghiệp là nguồn thông tin rất quý giá của ông. Gặp đảng viên cơ sở, ông nói rõ: “Khoán việc không phải là cái bàn thờ thì tại sao lại không dám đụng chạm đến khoán việc, nông dân không muốn làm theo khoán việc, Đảng phải thoả mãn đòi hỏi chính đáng của nông dân”.

Thời gian đó, ông vấp phải rất nhiều khó khăn từ trong nội bộ, báo chí không ủng hộ quan điểm của ông, các viện, các trường, các cơ quan nghiên cứu không lên tiếng bênh vực khoán chui, chỉ thấy những bài nghiên cứu, minh họa cho khoán việc là đúng, trích sách kinh điển để chứng minh về lý luận rằng tập thể hoá nông nghiệp càng cao thì càng gần với chủ nghĩa xã hội.

Lãnh đạo Ban Nông nghiệp Trung ương, cơ quan tham mưu của Đảng về nông nghiệp, lại chống “khoán chui” rất quyết liệt, còn cấp vụ và chuyên viên trong Ban thì nhiều người lại ủng hộ khoán sản phẩm. Lãnh đạo Ban đã thi hành kỷ luật một số cán bộ tích cực ủng hộ khoán sản phẩm. Có trường hợp một chuyên viên bị khai trừ khỏi Đảng nhưng ông Lê Thanh Nghị đã giao cho Ban Kiểm tra xem xét và đình chỉ việc thi hành các quyết định kỷ luật.

Chỗ dựa của ông Võ Chí Công ở bên trên cũng còn mong manh, rõ nhất là các chính sách, chế độ, thể lệ quản lý và hệ thống tổ chức bộ máy vẫn không đổi mới theo Nghị quyết Trung ương 6. Một số lãnh đạo cấp cao, nhiều cơ quan trung ương vẫn chậm thấy cái mới, sợ cái mới, vẫn dùng đủ mọi lý lẽ chống khoán chui.

Chỉ dựa vào bộ máy Đảng và Nhà nước, chỉ đấu tranh trong nội bộ rõ ràng càng không thấy lối ra, ông Võ Chí Công thấy phải có sức mạnh của quần chúng nông dân mới xoay chuyển tình hình, ông phải trực tiếp tham gia đấu tranh, “chia lửa” với nông dân.

(Trích sách Đổi mới ở Việt Nam: Nhớ lại và suy ngẫm, Chủ biên: Đào Xuân Sâm, Vũ Quốc Tuấn, NXB Tri Thức)

>> Khắc phục lạm phát: Những biện pháp táo bạo một thời