Tuần Việt Nam có cuộc trò chuyện với nhà báo kì cựu về Asean - Kavi Chongkittavorn. Ông Kavi từng là phóng viên thường trú tại Hà Nội của tờ The Nation Thái Lan, giai đoạn 1988-1990, hiện là chuyên gia nghiên cứu của Viện nghiên cứu kinh tế ASEAN và Đông Á ERIA.

Tiếng nói của ASEAN sẽ được coi trọng hơn nếu nó thống nhất

Ông đánh giá thế nào về kết quả của HNCC ASEAN vừa kết thúc tại HN, trong năm VN đảm nhận chức chủ tịch? Theo ông, những điểm gì là đáng lưu ý nhất trong tuyên bố chung của ASEAN?

Nhà báo Kavi Chongkittavorn: Điều đầu tiên, Hội nghị vừa rồi sự khẳng định lại một lần nữa Asean đang làm việc cùng nhau để phục hồi kinh tế sau khủng hoảng.

Thứ hai là Hội nghị thể hiện sự kết nối trong cộng đồng Asean, với sự ủng hộ của các nước thành viên. Việc tăng cường kết nối thông tin, liên kết từ người dân đến người dân (không chỉ là một tố chức hợp tác giữa các chính phủ) sẽ gia tăng sức mạnh của Asean.

Thứ ba là nỗ lực của Asean trong việc tham gia vào các vấn đề chung toàn cầu. Đây là một điểm mốc đáng ghi nhớ, vì Asean vốn ít khi thống nhất với nhau về các vấn đề toàn cầu, bởi mỗi thành viên đều có những cách nhìn riêng, dựa trên tình hình và chiến lược riêng của nước mình.

Nếu Asean có thể thống nhất một lập trường chung, tiếng nói của nó sẽ được coi trọng hơn trong cộng đồng quốc tế.

Việt Nam đã đóng một vai trò trọng yếu trong Asean. Ảnh: LAD

Một trong những ưu tiên của Chủ tịch ASEAN là thúc đẩy, tìm kiếm sự đồng thuận trong về vấn đề Biển Đông, mà mục tiêu cụ thể là hướng tới bộ quy tắc ứng xử trên Biển Đông mang tính ràng buộc hơn. Theo ông, mục tiêu này liệu có quá xa vời?

Trong hai ngày 16-17 tháng 4 tới, tại Hà Nội, sẽ có cuộc nhóm họp để thảo luận về Tuyên bố chung Asean -Trung Quốc về ứng xử của các bên ở Biển Đông (trong các văn bản của Asean dùng là "South China Sea"), đã kí năm 2002.

Có rất nhiều bước đi thực tế mà cả cả hai bên có thể tiến hành, đặc biệt là ở điều 5 và điều 6, thông qua hợp tác song phương và xây dựng niềm tin.

Hiện nay, điều quan trọng là các bên cần làm việc với nhau dựa trên hợp tác và an ninh hàng hải của toàn khu vực.

Liệu việc thúc đẩy thực thi Tuyên bố của các bên về Ứng xử ở Biển Đông DOC, vốn không có tính ràng buộc về mặt pháp lý, có hiệu quả gì không trong việc duy trì hoà bình, an ninh trên Biển Đông?

Tám năm qua, Asean và Trung Quốc đã thảo luận về vấn đề này bằng nhiều cách, nhiều phương tiện để đưa DOC thành COC. Nhưng vẫn chưa đạt được kết quả nào đáng kể.

Một trong những cản trở đối với nỗ lực quốc tế hoá tranh chấp Biển Đông là ASEAN không đạt được sự đồng thuận về vấn đề này, và mức độ ưu tiên của từng thành viên ASEAN không giống nhau. Vậy theo ông, VN nên tiếp cận vấn đề này theo cách nào để lôi kéo sự đồng thuận của ASEAN? Liệu còn có cơ hội nào để thúc đẩy việc đưa chủ đề này ra trong năm VN làm Chủ tịch ASEAN hay không?

Thời điểm này, Asean vừa là người đưa yêu sách, vừa là người bị đòi yêu sách trong vấn đề Biển Đông. Cách tốt nhất để đảm bảo hiệu quả là Asean có một lập trường chung trong ứng phó với các tình huống. Do đó, các nước này cần phải có một tiếng nói chung.

Nên nhớ, văn kiện kí năm 2002 là giữa Asean và Trung Quốc, không phải là giữa 10 nước trong khu vực Đông Nam Á và Trung Quốc.

Tìm khả năng hợp tác với cả Nga và Mỹ

Việt Nam đang nỗ lực ghi dấu ấn của mình trong năm Chủ tịch ASEAN. Qua Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN, Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN và Hội nghị cấp cao ASEAN vừa qua, ông có thể đánh giá bước đầu về nỗ lực này?

Việt Nam đang đóng vai trò chủ nhà khá thành công, khi đã chuẩn bị rất tốt trước kì Hội nghị. Hội nghị cấp cao Asean 16 là bước khởi đầu tốt về giải quyết những vấn đề Asean, nỗ lực xây dựng một cộng đồng chung.

Trong hội nghị lần thứ 17 sắp tới, Chủ tịch Asean sẽ bàn về các vấn đề liên quan đến các đối tác đối thoại và các tổ chức xã hội dân sự. Sẽ có một cuộc gặp giữa các giữa các tổ chức này trước kì Hội nghị 17 tại Hà Nội, nhưng với một công thức khác với trước kia.

Một số nhà quan sát quốc tế đánh giá cao vai trò VN trong việc dàn xếp vấn đề Myanmar. Cá nhân ông nhìn nhận việc này như thế nào?

Với cương vị chủ tịch năm nay, nhiệm vụ chính của Việt Nam là đảm bảo sự đoàn kết và tinh thần hợp tác của tất cả các thành viên trong khối.

Ở điểm số 50 trong bản Tuyên bố của Chủ tịch Asean lần thứ 16, Việt Nam đã thể hiện cách nhìn nhận tích cực đối với tình hình ở Burma/Myanmar.

Thay vì dùng những từ kiểu "quan ngại đến tình hình...", như một vài thành viên gợi ý, trong bản tuyên bố, nước chủ tịch Asean đã không sử dụng từ này, mà lên tiếng về việc Burma cần tổ chức cuộc tuyển cử tự do, công bằng và bao gồm đủ các thành phần.

ASEAN đang nỗ lực giành lại vai trò trung tâm trong các liên kết khu vực, với việc mời EU tham gia TAC, hay đánh tiếng mời Nga Mỹ tham gia cấu trúc khu vực Đông Á. Theo ông, nỗ lực này liệu có thành công? Có vấp phải sự cản trở nào từ phía các cường quốc? Nếu thành công, điều này sẽ có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển của ASEAN?

Asean đang gắn kết với các nước mạnh trong nhiều thập kỉ qua. Mạng lưới các đối tác đối thoại của Asean đang hoạt động hiệu quả, tham khảo thường xuyên lẫn nhau trong các vấn đề liên quan đến kinh tế, xã hội và chính trị, an ninh.

Khi thế giới đang ngày càng chú trọng vào các mối liên kết quốc tế, theo xu hướng chung, Asean phải mở rộng các mối quan hệ của mình với các bên có quyền lực mạnh, và hợp tác với họ. Trên nhiều diễn đàn Asean đang có sự tham dự của các đối tác mạnh này.

EU được mời tham gia vào Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á TAC, nhưng cũng phải chờ thêm một thời gian nữa, trong khi Nghị định thư 3 đang chờ được phê chuẩn.

Trong Hội nghị Đông Á, Asean đang rà soát lại cấu trúc để tìm kiếm các khả năng có thể mời cả Nga và Mỹ tham gia.

Asean vẫn chưa có quyết định rõ ràng trong cấu trúc khu vực. Tuy nhiên, một điều khá rõ ràng là bất cứ mô hình cấu trúc nào trong tương lai cũng đưa Asean thành một phương tiện chính, cũng như một đối tác của cả Nga và Mỹ.

Trong bối cảnh Trung Quốc đang trỗi dậy và ngày càng có những bước đi mạnh bạo thể hiện sức mạnh trong khu vực, trong khi một số thành viên chủ chốt của ASEAN như Thái Lan thì lún sâu vào khủng hoảng, Indonesia chưa thực sự phục hồi, theo ông, ASEAN cần phải làm gì để ứng phó với sự thay đổi trong tương quan quyền lực khu vực này?

Asean được thành lập năm 1967, trong giai đoạn căng thẳng của chiến tranh lạnh. Năm nước sáng lập muốn đảm bảo là các nước lớn không sử dụng các quốc gia Đông Nam Á như một bàn đạp trong trò chơi chính trị của mình. Điều đó giải thích tại sao Asean phải hình thành rất nhiều tổ chức chính trị và an ninh để bảo vệ mình, như ZOPFAN, Hiệp ước thân thiện và hợp tác, Khu vực phi hạt nhân Đông Nam Á.

Việt Nam - cây cầu nối giữa các thành viên ASEAN cũ và mới

Nhà báo Kavi Chongkittavorn thuyết trình trước các phóng viên tại Viện nghiên cứu kinh tế ASEAN và Đông Á ERIA. Ảnh: Linh Thủy

Liệu Việt Nam có thể đóng một vai trò lớn hơn trong ASEAN?

Việt Nam đã đóng một vai trò trọng yếu trong Asean. Hà Nội đang trở thành một cây cầu nối giữa các thành viên cũ và mới của Asean, từ khi là nước Đông Dương đầu tiên gia nhập Asean.

Bế mạc Hội nghị cấp cao lần thứ 16, Việt Nam đã tạo nên một ảnh hưởng lớn trong tham vọng trở thành một "Cộng đồng Asean" vào năm 2015.

Trong nhiệm kì giữ chức chủ tịch, Việt Nam muốn thi hành bất cứ thỏa thuận và chương trình nào mà Asean đã đi đến thống nhất.

Trong 15 năm qua, Việt Nam đã học được những bài học có giá trị như để hướng về phía trước, Asean phải nghiêm túc với những thỏa thuận của mình.

Từ khi đảm nhiệm chức chủ tịch Asean lần đầu tiên năm 1998,  VN đã có "Kế hoạch hành động Hà Nội" nhằm thúc đẩy Asean. Hà Nội đã rất tự bào về kế hoạch này, tuy nhiên vì một lý do nào đó, các nước thành viên đã không thể thực hiện đầy đủ. Chỉ có 30 phần trăm "Kế hoạch hành động Hà Nội" được thực hiện.

Do đó, trong kì họp gần nhất, Việt Nam đã thúc đẩy Asean hợp tác khu vực sâu sắc hơn, cũng như đối mặt với các thử thách mang tính toàn cầu, nhằm xây dựng Asean là một cộng đồng phát triển linh hoạt, năng động và ổn định.

Xem thêm:
Asean ra tuyên bố chung, đề cập đến Biển Đông
Asean quyết tâm xây dựng cộng đồng chung