>> Giá bán lẻ xăng dầu - gánh nặng của người dân!
>> Giá xăng: Câu hỏi về văn hóa quản lý và kinh doanh

Người tiêu dùng luôn bức xúc và than phiền về giá xăng. Ảnh minh họa: vangnhevietnam.

Chưa có hồi kết

Vẫn biết rằng, giá cả chỉ phản ánh tương đối đúng và lên xuống xoay quanh giá trị hàng hoá là sự bình thường, thậm chí điều đó còn là “vẻ đẹp tiềm ẩn” của giá trị trong đời sống kinh tế thị trường đương đại…

Lại càng biết rằng, từ hàng trăm năm nay và có lẽ còn khoảng nửa thế kỷ nữa, trên thế giới vẫn chưa có dạng năng lượng hữu hiệu nào thay thế được xăng trong vai trò hàng đầu tạo động lực cho phát triển kinh tế, thoả mãn các nhu cầu sản xuất và hưởng thụ trong đời sống của nhân loại nói chung, trong đó có ngót trăm triệu người Việt Nam ta; đồng thời, cũng hiếm có trường hợp tăng giá các hàng hoá, nguyên nhiên vật liệu đầu vào nào, cả trong phạm vi quốc gia , cũng như trên toàn cầu, lại gây ra các phản ứng tăng giá thị trường theo kiểu dây chuyền nhân bội, có tính cơ hội, đầu cơ và “té nước theo mưa” rõ rệt và tai hại như mỗi khi tăng giá xăng…

Và ai cũng biết rằng, chưa bao giờ người tiêu dùng xăng (bao gồm tất cả các doanh nghiệp và người dân, các thể nhân và pháp nhân…) nước ta lại có nhiều bức xúc và phàn nàn về giá xăng như thời gian gần đây và có lẽ cả tới đây cũng vẫn sẽ còn như vậy…?!

Bức xúc nổi lên đậm nét nhất là từ khi được bật đèn xanh “đi tắt-đón đầu” đuổi kịp và hội nhập xu thế giá chung của thế giới, các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu nước ta được quyền chủ động tính giá bán lẻ xăng theo quan hệ cung- cầu và giá cả thị trường trong và ngoài nước y như cơ chế hiện hành của các nền kinh tế thị trường đầy đủ trên thế giới, chỉ có điều khác duy nhất là trên thị trường xăng nước ta còn quá nhiều “khoảng trống” về cạnh tranh mang tính thị trường đầy đủ và cả sự kiểm soát chống độc quyền nghiêm ngặt cấp vĩ mô cần thiết như của các nước có cơ chế thị trường thực sự đã thực hiện từ lâu…

Nói cách khác, theo quy trình thông thường của quy luât kinh tế thị trường là phải tự do hoá kinh doanh, rồi mới tự do hoá giá cả và từ đó hình thành giá cả thị trường lành mạnh, tức đáng lý phải chịu cạnh tranh thị trường thực sự về cung ứng xăng, từ đó mới đảm bảo cơ sở khách quan có hiệu lực và hiệu quả nhất để tính và trả giá xăng về cho cơ chế thị trường, thì các doanh nghiệp kinh doanh xăng độc quyền, hoặc gần như độc quyền nước ta lại được “đặc cách “ bỏ qua trình tự mang tính nguyên tắc này, để tiến nhanh, tiến thẳng đến cơ chế giá cả thị trường độc quyền luôn, còn cạnh tranh thị trường thì cứ nghiêm túc theo lộ trình hội nhập đã cam kết trong khuôn khổ WTO mà thực hiện …

Thành thử, từ độc quyền nhà nước “chỉ sau một đêm” chuyển hoá lẹ như phép thần thông thành độc quyền doanh nghiêp, các doanh nghiệp kinh doanh xăng trong nước tranh thủ “cơ hội vàng”, tận thu các nguồn lợi từ khai thác các đặc quyền có một không hai của tình trạng “độc quyền kép”, vừa độc quyền nhập và phân phối và vừa độc quyền tính giá bán lẻ xăng cho người tiêu dùng “sát theo ý mình”, còn nếu người tiêu dùng nào không chịu, mà cứ nằng nặc mơ tưởng đòi mua xăng “sát theo giá thị trường” thì ráng nhịn, vì có muốn cũng khó tìm được nguồn thay thế hợp pháp nào…

Nói của đáng tội, về lý ra, các doanh nghiệp kinh doanh xăng cũng vẫn còn chịu kiểm soát “giá trần” bán lẻ xăng ít nhiều bởi “cơ chế 1 cửa duy nhất” là BTC, dù còn khá nặng về quy trình và mang tính hình thức, tâm lý, trấn an dư luận.

Theo quy định, khi có biến động giá trên thị trường thế giới, các doanh nghiệp kinh doanh xăng được phép lập đề án xin điều chỉnh tăng, giảm giá bán lẻ, đảm bảo kinh doanh và có lãi nộp NSNN… Nhưng chết nỗi, thực tế cho thấy, mỗi khi giá xăng tăng, dù mới nhúc nhích, là guồng máy “lobby” vận hành hết công suất, các bác “Nhà xăng” kịp nắm bắt nhanh nhạy tín hiệu thị trường, lớn tiếng than lỗ và nhanh nhảu trình dự án xin kịp thời điều chỉnh giá xăng được lập sẵn theo lộ trình, có bài bản, độ chuyên nghiệp cao với luận chứng kỹ thuật cũng được lập và thẩm định theo “cơ chế 1 cửa duy nhất”, chứ bỡn .

Còn khi giá xăng tụt dốc thẳng đứng tới 2/3 như những tháng cuối năm 2008, đầu 2009 vừa qua, thì các cơ quan chức năng có trách nhiệm cấp phép và đốc thúc giảm giá xăng cứ nhàn tênh, vì chắc người ta ngại làm phiền “các quan bác” này; chỉ khi dư luận giới tiêu dùng “rầu thúi ruột”, bức xúc thắc mắc, cự nự, thậm chí nhắc nhở kiểu chỉ thẳng tay, nóng mặt, chẳng đặng đừng, thì các “nhà xăng” mới miễn cưỡng “hạ giá nhỏ giọt” cho bà con phấn khởi, mà bản thân thì cũng đỡ mang tiếng “ngậm miệng ăn tiền”…

3 giải pháp

Chỉ khi các yếu tố hình thành và quy trình quản lý giá đã trở nên hợp lý và minh bạch, thì khi đó các động thái thăng trầm về giá xăng nói riêng, giá các hàng hoá và dịch vụ khác trên thị trường nói chung mới chắc sẽ không còn làm rầu lòng người tiêu dùng. Ảnh: anhp.

Thứ nhất, thúc đẩy quá trình tự do hoá kinh doanh xăng dầu, tạo cạnh tranh lành mạnh đầy đủ trên thị trường bán buôn và bán lẻ xăng dầu Việt Nam. Khi đó, Nhà nước vẫn thu được thuế, các doanh nghiệp có thêm động lực và cơ hội đầu tư phát triển, còn người tiêu dùng thì được lợi cả về chất lượng dịch vụ và giá cả do các “nhà xăng’ cung cấp.

Thứ hai, trước mắt Chính phủ chỉ đạo các cơ quan chức năng tiến hành kiểm toán toàn diện và khách quan các chi phí kinh doanh hiện hành và chuẩn mực của các hoạt động kinh doanh xăng, dầu, lập và công khai hoá cơ sở dữ liệu có liên quan (giá mua, chi phí vận tải, duy trì hệ thống dự trữ và phân phối xăng, lợi nhuận định mức và các nghĩa vụ tài chính của kinh doanh xăng dầu…), để các cơ quan chức năng và giới tiêu dùng có cơ sở khoa học minh bạch cho việc tính và kiểm tra “giá chuẩn” trên thị trường kinh doanh xăng, dầu trong nước.

Thứ ba, pháp quy hoá các quy định, quy trình và yêu cầu quản lý nhà nước có liên quan đến chất lượng, định giá và quản lý giá xăng dầu, bảo đảm cạnh tranh tự do và minh bạch về giá cả, cũng như tạo các căn cứ ổn định và thuận lợi cho hình thành và dự báo giá xăng dầu theo sát các động thái thị trường và giảm thiểu các “sắc mắc”, đoán mò và tin đồn thất thiệt trên thị trường này.

Chỉ khi các yếu tố hình thành và quy trình quản lý giá đã trở nên hợp lý và minh bạch, thì khi đó các động thái thăng trầm về giá xăng nói riêng, giá các hàng hoá và dịch vụ khác trên thị trường nói chung mới chắc sẽ không còn làm rầu lòng người tiêu dùng.

TS. Nguyễn Minh Phong